Trzeba zacząć jak najwcześniej – programy dla rodziców i wychowawców młodszych dzieci

W ramach profilaktyki uprzedzającej zaleca się upowszechnianie programów edukacyjnych

dla rodziców dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym, a także dla nauczycieli przedszkoli i etapu edukacji wczesnoszkolnej.

Zachowania ryzykowne, manifestowane szczególnie przez nastolatki, nie pojawiają

się nagle w okresie dojrzewania lub tuż przed jego rozpoczęciem. Stanowią efekt długotrwałego

procesu, którego początki można zidentyfikować już we wczesnym okresie przedszkolnym. Są efektem długotrwałego procesu zapoczątkowanego we wczesnym dzieciństwie. Za etap pośredni

można uznać trudne zachowania obserwowane u wielu młodszych dzieci: 10–25% dzieci w wieku 3–9 lat wykazuje deficyty umiejętności psychologicznych i społecznych oraz stwarza kłopoty wychowawcze.

Trudne zachowania  to zachowania stanowiące wyzwanie dla samego dziecka i jego dorosłych opiekunów. Są źródłem frustracji rodziców i innych dorosłych, ale przede wszystkim utrudniają dziecku wchodzenie w normalne interakcje z rówieśnikami i dorosłymi i zaburzają proces uczenia się.

 

Do typowych trudnych zachowań należą:

• krzyk, płacz, rzucanie się na podłogę;

• rzucanie przedmiotami, uderzanie w ścianę lub meble;

• gryzienie i bicie rówieśników;

• zabieranie lub niszczenie zabawek;

• bicie, kopanie dorosłych opiekunów;

• uporczywe powtarzanie zasłyszanych wulgarnych wyrażeń;

• odmowa wykonywania poleceń;

• wędrowanie bez celu po pokoju lub klasie;

• izolowanie się, samotne zabawy pod stołem, w kącie lub za zasłoną;

• stereotypie: kręcenie włosów lub fragmentów ubrania, drapanie się, żucie zabawek.

 

Problemy emocjonalne, społeczne i trudne zachowania u młodszych dzieci są kluczowym

predyktorem późniejszych kłopotów z nauką, „wypadania ze szkoły”, sięgania po substancje psychoaktywne oraz zachowań antyspołecznych. Należy je więc uznać za czerwony sygnał”.

 

Większość dorosłych uważa, iż takie zachowania u maluchów są czymś naturalnym,

mieszczą się w normie rozwojowej, szczególnie do 3 roku życia, i z czasem dzieci same

z nich wyrastają. Wyniki badań stanowczo podważają podobne przekonania. 3–15% wykazuje

agresywne i aspołeczne zachowania po ukończeniu 3 lat do końca wieku przedszkolnego,

a połowa z tej grupy kontynuuje je aż do dorosłości. W wieku dojrzewania trudne zachowania zwykle przekształcają się w zachowania ryzykowne i antyspołeczne prowadzące do konfliktów z prawem.

Powstały u dziecka wzorzec zachowania utrwala się najczęściej do 8 roku życia

i później coraz trudniej jest go zmienić. Wiek 4–8 lat jest okresem największej plastyczności

i podatności na zmiany. Interwencje podejmowane w tym okresie dają wysoką gwarancję sukcesu.

Trudne zachowania mogą być sygnałem dolegliwości związanych z chorobą somatyczną.

Obserwujemy je także u dzieci autystycznych i chorych na epilepsję. Dłuższe utrzymywanie się i eskalacja agresywnych, autodestrukcyjnych lub izolacyjnych zachowań może wskazywać na podłoże inne niż środowiskowe, np. organiczne, i powinno skłonić rodziców do przeprowadzenia diagnozy klinicznej dziecka. Skuteczne posługiwanie się trudnymi zachowaniami hamuje lub blokuje uczenie się umiejętności życiowych niezbędnych w radzeniu sobie z własnymi emocjami

i w kontaktach z otoczeniem społecznym. Powstałe deficyty umiejętności będą utrudniać dziecku w przyszłości nawiązywanie relacji z rówieśnikami i dorosłymi spoza rodziny.

 

Wyuczony w domu nieprawidłowy wzorzec zachowania przenosi ono do przedszkola

i szkoły, co naraża je na odrzucenie. Koledzy i nauczyciele zwykle nie reagują tak jak rodzice i nie pozwalają się terroryzować groźbą krzyku lub bicia. Stosunkowo łatwo jest uzupełnić deficyty u młodszych dzieci poprzez systematyczny trening umiejętności prowadzony przez rodziców i nauczycieli.

Dziecko z deficytami umiejętności potrzebuje prostej instrukcji. Niepożądane zachowania

można wyeliminować tylko wówczas, gdy jasno przekażemy nasze oczekiwania i nauczymy zachowań i reakcji prawidłowych.

 

Do najważniejszych umiejętności społecznych u młodszych dzieci zalicza się:

• rozpoznawanie i artykułowanie emocji;

• kontrolowanie gniewu;

• empatię;

• umiejętność nawiązywania i podtrzymywania kontaktów, zawieranie przyjaźni;

• rozwiązywanie problemów interpersonalnych.

 

Chcąc zmniejszyć zapotrzebowanie na profilaktykę w szkołach ponadpodstawowych, trzeba wzmocnić oddziaływania wychowawcze wobec małych dzieci; nauczyć rodziców i wychowawców rozpoznawania niepokojących sygnałów, wygaszania nieprawidłowych zachowań i podejmowania aktywności wspierających rozwój emocjonalny i społeczny dziecka.

 

Eliminowanie trudnych zachowań wymaga konsekwentnych działań ze strony wszystkich dorosłych – rodziców i wychowawców – oraz współpracy. Niezbędne jest zwiększenie kompetencji dorosłych i wyposażenie ich w odpowiednie narzędzia i materiały.

Oferta profesjonalnych propozycji dla rodziców i wychowawców młodszych dzieci jest w Polsce niestety niewielka. Należy jednak tu wymienić program C. Sutton Jak sobie radzić z trudnymi

zachowaniami u dzieci oraz znany w Europie i dobrze oprzyrządowany program dla

sześciolatków Przyjaciele Zippiego.

 

LITERATURA:

Szymańska J. (2012), Programy profilaktyczne, ORE, Warszawa

Misja poradni

Poradnia realizuje kierunki i cele działania zawarte w Statucie PP –P, bazując na wyspecjalizowanej i wysoko wykwalifikowanej kadry pracowniczej ( prawie wszyscy pracownicy mają stopień nauczyciela dyplomowanego) i dalej podnoszą swoje kwalifikacje i  zaangażowaniu pracowników w pracę placówki, w oparciu o roczny plan pracy PP – P. Cele są zawarte w statucie.